คำศัพท์ที่ขึ้นต้นด้วย
ป
Duration
Dช่วงเวลา (ดูเร)
แนวคิดของ อ็องรี แบร์กซอง เกี่ยวกับเวลาที่ถูกใช้ชีวิตจริง ซึ่งมีความต่อเนื่อง เป็นเชิงคุณภาพ และเป็นเนื้อผสม ตรงข้ามกับเวลาทางฟิสิกส์ที่ถูกทำให้เป็นพื้นที่และแบ่งเป็นหน่วยๆ (เวลาตามนาฬิกา)
อ่านเพิ่มเติมประสบการณ์ทางเวลา
ปรากฏการณ์วิทยาของความรู้สึกเกี่ยวกับเวลา (เช่น ปัจจุบันขณะที่รับรู้) แยกความแตกต่างระหว่างทฤษฎี A (เวลามีกาล) และทฤษฎี B (เวลาแบบก้อน)
อ่านเพิ่มเติมEmpiricism
Eประสบการณ์นิยม (ประจักษนิยม)
ทัศนะทางญาณวิทยาและอภิปรัชญาที่ว่ามโนทัศน์และความรู้ทั้งหมดมีที่มาจากประสบการณ์ทางผัสสะในท้ายที่สุด โดยปฏิเสธความคิดที่มีมาแต่กำเนิด
อ่านเพิ่มเติมความจริงเชิงประจักษ์
ในปรัชญาของคานท์ หมายถึงโลกตามที่ปรากฏแก่เราในพื้นที่และเวลา (ปรากฏการณ์) ซึ่งเป็นความจริงเชิงวัตถุวิสัยสำหรับผู้สังเกตที่เป็นมนุษย์ทุกคน
อ่านเพิ่มเติมประจักษนิยม (ประสบการณ์นิยม)
ทฤษฎีที่ถือว่าความรู้ทั้งหมดมาจากการมีประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส (Sense-experience) ได้รับแรงกระตุ้นจากการกำเนิดของวิทยาศาสตร์การทดลอง และพัฒนาขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 17 และ 18 โดยเฉพาะนักปรัชญาอย่าง จอห์น ล็อค, จอร์จ บาร์คลีย์, และ เดวิด ฮูม
อ่านเพิ่มเติมEpiphenomenalism
Eปรากฏการณ์พลอยได้ (เอพิฟีโนเมนัลลิสม์)
ทัศนะในปรัชญาจิตที่ว่าเหตุการณ์ทางจิตเป็นผลมาจากเหตุการณ์ทางกายภาพในสมอง แต่ตัวมันเองไม่มีอำนาจก่อให้เกิดผลใดๆ กลับไปสู่ทางกายภาพ
อ่านเพิ่มเติมปรากฏการณ์พลอยได้ (Epiphenomenalism)
ทัศนะในปรัชญาจิตที่ว่าเหตุการณ์ทางจิตเกิดจากเหตุการณ์ทางกายภาพในสมอง แต่จิตไม่มีอำนาจส่งผลกระทบใดๆ ต่อเหตุการณ์ทางกายภาพ (เปรียบเหมือนเสียงหวีดของหัวรถจักรไอน้ำ ที่บ่งบอกถึงการทำงานแต่ไม่ได้ทำหน้าที่ขับเคลื่อนรถไฟ)
อ่านเพิ่มเติมEvil, Problem of
ปัญหาเรื่องความชั่วร้าย (Problem of Evil)
ปัญหาความขัดแย้งทางตรรกะในการประนีประนอมระหว่างการมีอยู่ของพระเจ้าผู้ทรงอานุภาพสูงสุด (Omnipotent) ทรงรอบรู้ (Omniscient) และทรงความดีสูงสุด (Omnibenevolent) กับการมีอยู่ของความชั่วร้ายและความทุกข์ทรมานในโลก
อ่านเพิ่มเติมExperimental Philosophy (X-Phi)
Epistemologyปรัชญาเชิงทดลอง (เอ็กซ์-ไฟ)
ขบวนการทางปรัชญาร่วมสมัยที่ใช้วิธีการเชิงประจักษ์ (แบบสำรวจ, การทดลองทางวิทยาศาสตร์การรู้คิด) เพื่อสืบสาวสัญชาตญาณของคนทั่วไปเกี่ยวกับมโนทัศน์ทางปรัชญา เป็นการท้าทายการพึ่งพาสัญชาตญาณแบบ "นั่งเทียน" (Armchair) ตามจารีตดั้งเดิม
อ่านเพิ่มเติมGettier Problem
ปัญหาเก็ตเทียร์
ปัญหาทางญาณวิทยาที่นำเสนอโดย เอ็ดมันด์ เก็ตเทียร์ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าบุคคลสามารถมีความ "เชื่อที่จริงและมีเหตุผล" (Justified True Belief) แต่กลับไม่ใช่ "ความรู้" (เช่น ถูกต้องเพราะโชคช่วย) สิ่งนี้ท้าทายนิยามความรู้แบบดั้งเดิม (ทฤษฎี JTB)
อ่านเพิ่มเติมHegelianism
Hลัทธิเฮเกล
ระบบทางอภิปรัชญาที่เน้นกระบวนการทางวิภาษวิธี (Dialectics) และมองว่าความจริงคือจิตสัมบูรณ์ (Absolute Spirit) ที่พัฒนาผ่านประวัติศาสตร์
อ่านเพิ่มเติมจิตนิยมแบบอังกฤษ
ขบวนการทางอภิปรัชญาในศตวรรษที่ 19 ที่นำแนวคิดของเฮเกลมาปรับใช้เพื่อคัดค้านลัทธิประสบการณ์นิยมและวัตถุนิยม
อ่านเพิ่มเติมปรัชญาเฮเกล (เฮเกลเลียนนิสม์)
ปรัชญาของ จี.ดับเบิลยู.เอฟ. เฮเกล ที่เน้นการตระหนักรู้ทางประวัติศาสตร์ของ "จิตสัมบูรณ์" ผ่านกระบวนการวิภาษวิธี (บทตั้ง-บทแย้ง-บทสรุป) โดยมีหลักการว่า "สิ่งที่เป็นเหตุเป็นผลคือสิ่งที่เป็นจริง และสิ่งที่เป็นจริงคือสิ่งที่เป็นเหตุเป็นผล"
อ่านเพิ่มเติมHeracliteanism
ปรัชญาเฮราไคลตัส
ปรัชญาของเฮราไคลตัสแห่งเอเฟซัส ผู้เน้นย้ำว่าธรรมชาติพื้นฐานของความเป็นจริงคือการเปลี่ยนแปลง (panta rhei - "ทุกสิ่งไหล") และโลกถูกปกครองโดยหลักการแห่งระเบียบอันศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่า โลโกส
อ่านเพิ่มเติมHeteronomy
ปรปรัตนัย
สภาวะที่อยู่ภายใต้กฎหรือข้อบังคับของผู้อื่น ในจริยศาสตร์ของคานท์ เป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับอัตตาณัติ หมายถึงการกระทำที่ถูกกำหนดโดยอิทธิพลภายนอก (เช่น ความปรารถนาหรือแรงกดดันทางสังคม) แทนที่จะเป็นเจตจำนงที่มีเหตุผลของตัวแทนเอง
อ่านเพิ่มเติมHistoricism
ประวัติศาสตร์นิยม (Historicism)
รูปแบบการคิดที่ให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อบริบทเฉพาะ เช่น ยุคสมัยทางประวัติศาสตร์, สถานที่ทางภูมิศาสตร์, และวัฒนธรรมท้องถิ่น พอปเปอร์วิพากษ์ "ความอับจนของประวัติศาสตร์นิยม" ว่าเป็นความเชื่อในกฎแห่งการพัฒนาทางประวัติศาสตร์ที่ทำให้สามารถพยากรณ์อนาคตได้
อ่านเพิ่มเติมImpression
ความประทับใจ
ในปรัชญาของเดวิด ฮูม, ข้อมูลโดยตรงและชัดเจนจากประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส (ความรู้สึก, อารมณ์, และความรู้สึกทางใจ) ซึ่งเป็นที่มาของความคิดทั้งหมดของเรา
อ่านเพิ่มเติมประทับใจ (Impressions)
คำศัพท์ของฮูมสำหรับการรับรู้ที่เกิดขึ้นทันทีและแจ่มชัดจากประสบการณ์ (ความรู้สึก, กิเลส, อารมณ์) ในขณะที่ปรากฏต่อจิตวิญญาณครั้งแรก แยกแยะจาก "ไอเดีย" ซึ่งเป็นสำเนาที่เลือนลางของความประทับใจที่ใช้ในการคิด
อ่านเพิ่มเติมIntellect
ปัญญา
อำนาจของจิตใจในการคิด หาเหตุผล และเข้าใจ มักถูกแยกออกจากความรู้สึกและเจตจำนงในฐานะที่เป็นคณะแห่งความรู้ความเข้าใจที่ชัดเจนและแจ่มแจ้ง
อ่านเพิ่มเติมInteractionism
Iปฏิสัมพันธ์นิยม
ทัศนะในทวิภาคนิยมที่ว่าจิตและกายมีผลกระทบทางสาเหตุต่อกันและกัน (เช่น ความเจ็บปวดทำให้เกิดความคิดที่จะหนี)
อ่านเพิ่มเติมIs-Ought Problem
ปัญหาเรื่อง "เป็น" กับ "ควร" (กิโยตินของฮูม)
ข้อโต้แย้งของฮูมที่ว่าเราไม่สามารถอนุมานข้อความเชิงบรรทัดฐาน (สิ่งที่ควรเป็น) จากข้อความเชิงพรรณนาล้วนๆ (สิ่งที่เป็นอยู่) ได้ในทางตรรกะ ค่านิยมไม่สามารถถูกนิรนัยออกมาจากข้อเท็จจริงเพียงอย่างเดียว
อ่านเพิ่มเติมJainism
Dศาสนาเชน
หนึ่งในสำนักปรัชญาอินเดียโบราณฝ่ายนาสติก (ปรัชญานอกรีต) ที่ก่อตั้งหรือจัดระบบขึ้นโดยพระมหาวีระ วรฺธมาน โดยเน้นย้ำเรื่องอหิงสา (การไม่เบียดเบียน), การดำรงอยู่ของชีวะ (วิญญาณปัจเจก) จำนวนอนันต์ และการแสวงหาความหลุดพ้นผ่านทางความเชื่อที่ถูกต้อง ความรู้ที่ถูกต้อง และความประพฤติที่ถูกต้อง
อ่านเพิ่มเติมปรัชญาเชน (ศาสนาเชน)
ปรัชญาอินเดียโบราณที่เน้นหลักอหิงสา (Ahimsa) หรือความไม่เบียดเบียนต่อสิ่งมีชีวิตทั้งปวง ในทางอภิปรัชญา สนับสนุนหลัก Anekantavada (ความจริงมีหลายด้าน) ซึ่งเสนอว่าความจริงมีความซับซ้อนและไม่มีมุมมองเดียวใดที่สามารถจับความจริงได้ทั้งหมด
อ่านเพิ่มเติมJamesian Pluralism
พพหุนิยมแบบเจมส์
ทัศนะที่ว่าจักรวาลไม่ได้เป็นเอกภาพเดียว (Monism) แต่ประกอบด้วยสิ่งต่างๆ ที่มีความหลากหลายและมีอิสระต่อกันในระดับหนึ่ง
อ่านเพิ่มเติมประสบการณ์นิยมแบบรากแก้ว
ทัศนะที่ว่าความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งต่างๆ มีความเป็นจริงเท่าเทียมกับตัวสิ่งนั้นเอง และประสบการณ์คือรากฐานเดียวของความจริง
อ่านเพิ่มเติมJoint (Carving nature at its joints)
ขข้อต่อทางธรรมชาติ
มโนทัศน์ที่ว่าความจริงมีการแบ่งประเภทตามธรรมชาติ (Natural Kinds) และหน้าที่ของนักอภิปรัชญาคือการค้นพบการแบ่งประเภทที่สอดคล้องกับธรรมชาติจริง
อ่านเพิ่มเติมประเภทธรรมชาติระดับพื้นฐาน
การจำแนกประเภทที่สะท้อนถึงโครงสร้างทางภววิทยาที่แท้จริงของโลก โดยไม่ใช่เพียงการจัดกลุ่มตามอำเภอใจของมนุษย์
อ่านเพิ่มเติมKind, Natural
Kประเภทธรรมชาติ
การแบ่งประเภทของวัตถุหรือสารที่มีอยู่จริงในธรรมชาติ (เช่น ทองคำ, เสือ) ซึ่งมีสารัตถะหรือคุณสมบัติพื้นฐานร่วมกันโดยไม่ขึ้นอยู่กับมนุษย์
อ่านเพิ่มเติมการจำแนกประเภทระดับพื้นฐาน
กลุ่มของสิ่งต่างๆ ที่สอดคล้องกับ "ข้อต่อทางธรรมชาติ" (Joints of nature) ซึ่งสะท้อนถึงโครงสร้างทางอภิปรัชญาของโลก
อ่านเพิ่มเติมLogical Atomism
ปรมาณูนิยมทางตรรกะ
ทฤษฎีทางอภิปรัชญา (รัสเซลล์/วิทเกนสไตน์) ที่ว่าโลกประกอบด้วยข้อเท็จจริงพื้นฐานที่ไม่สามารถแบ่งแยกได้อีก (ข้อเท็จจริงปรมาณู) ซึ่งสอดคล้องกับองค์ประกอบพื้นฐานของภาษา (ประพจน์ปรมาณู)
อ่านเพิ่มเติมLogical Positivism
ปฏิฐานนิยมเชิงตรรกะ
ขบวนการทางปรัชญาในศตวรรษที่ 20 ที่ถือว่ามีเพียงข้อความที่สามารถตรวจสอบได้ผ่านการสังเกตโดยตรงหรือการพิสูจน์เชิงตรรกะเท่านั้นที่มีความหมาย ปฏิเสธข้อความทางอภิปรัชญาและจริยธรรมว่าเป็น "ข้อเสนอเทียม"
อ่านเพิ่มเติมปฏิฐานนิยมทางตรรกะ
ขบวนการทางปรัชญา (กลุ่มเวียนนา) ที่ยืนยันว่าเฉพาะข้อความที่สามารถตรวจสอบยืนยันได้ผ่านการสังเกตเชิงประจักษ์หรือการพิสูจน์ทางตรรกะเท่านั้นที่มีความหมาย โดยปฏิเสธว่าอภิปรัชญา ศาสนา และจริยธรรม เป็นเรื่องไร้ความหมาย
อ่านเพิ่มเติม