กลับไปเรียกดู

คำศัพท์ที่ขึ้นต้นด้วย

Duration

D

ช่วงเวลา (ดูเร)

แนวคิดของ อ็องรี แบร์กซอง เกี่ยวกับเวลาที่ถูกใช้ชีวิตจริง ซึ่งมีความต่อเนื่อง เป็นเชิงคุณภาพ และเป็นเนื้อผสม ตรงข้ามกับเวลาทางฟิสิกส์ที่ถูกทำให้เป็นพื้นที่และแบ่งเป็นหน่วยๆ (เวลาตามนาฬิกา)

อ่านเพิ่มเติม

ประสบการณ์ทางเวลา

ปรากฏการณ์วิทยาของความรู้สึกเกี่ยวกับเวลา (เช่น ปัจจุบันขณะที่รับรู้) แยกความแตกต่างระหว่างทฤษฎี A (เวลามีกาล) และทฤษฎี B (เวลาแบบก้อน)

อ่านเพิ่มเติม

Empiricism

E

ประสบการณ์นิยม (ประจักษนิยม)

ทัศนะทางญาณวิทยาและอภิปรัชญาที่ว่ามโนทัศน์และความรู้ทั้งหมดมีที่มาจากประสบการณ์ทางผัสสะในท้ายที่สุด โดยปฏิเสธความคิดที่มีมาแต่กำเนิด

อ่านเพิ่มเติม

ความจริงเชิงประจักษ์

ในปรัชญาของคานท์ หมายถึงโลกตามที่ปรากฏแก่เราในพื้นที่และเวลา (ปรากฏการณ์) ซึ่งเป็นความจริงเชิงวัตถุวิสัยสำหรับผู้สังเกตที่เป็นมนุษย์ทุกคน

อ่านเพิ่มเติม

ประจักษนิยม (ประสบการณ์นิยม)

ทฤษฎีที่ถือว่าความรู้ทั้งหมดมาจากการมีประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส (Sense-experience) ได้รับแรงกระตุ้นจากการกำเนิดของวิทยาศาสตร์การทดลอง และพัฒนาขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 17 และ 18 โดยเฉพาะนักปรัชญาอย่าง จอห์น ล็อค, จอร์จ บาร์คลีย์, และ เดวิด ฮูม

อ่านเพิ่มเติม

Epiphenomenalism

E

ปรากฏการณ์พลอยได้ (เอพิฟีโนเมนัลลิสม์)

ทัศนะในปรัชญาจิตที่ว่าเหตุการณ์ทางจิตเป็นผลมาจากเหตุการณ์ทางกายภาพในสมอง แต่ตัวมันเองไม่มีอำนาจก่อให้เกิดผลใดๆ กลับไปสู่ทางกายภาพ

อ่านเพิ่มเติม

ปรากฏการณ์พลอยได้ (Epiphenomenalism)

ทัศนะในปรัชญาจิตที่ว่าเหตุการณ์ทางจิตเกิดจากเหตุการณ์ทางกายภาพในสมอง แต่จิตไม่มีอำนาจส่งผลกระทบใดๆ ต่อเหตุการณ์ทางกายภาพ (เปรียบเหมือนเสียงหวีดของหัวรถจักรไอน้ำ ที่บ่งบอกถึงการทำงานแต่ไม่ได้ทำหน้าที่ขับเคลื่อนรถไฟ)

อ่านเพิ่มเติม

Evil, Problem of

ปัญหาเรื่องความชั่วร้าย (Problem of Evil)

ปัญหาความขัดแย้งทางตรรกะในการประนีประนอมระหว่างการมีอยู่ของพระเจ้าผู้ทรงอานุภาพสูงสุด (Omnipotent) ทรงรอบรู้ (Omniscient) และทรงความดีสูงสุด (Omnibenevolent) กับการมีอยู่ของความชั่วร้ายและความทุกข์ทรมานในโลก

อ่านเพิ่มเติม

Experimental Philosophy (X-Phi)

Epistemology

ปรัชญาเชิงทดลอง (เอ็กซ์-ไฟ)

ขบวนการทางปรัชญาร่วมสมัยที่ใช้วิธีการเชิงประจักษ์ (แบบสำรวจ, การทดลองทางวิทยาศาสตร์การรู้คิด) เพื่อสืบสาวสัญชาตญาณของคนทั่วไปเกี่ยวกับมโนทัศน์ทางปรัชญา เป็นการท้าทายการพึ่งพาสัญชาตญาณแบบ "นั่งเทียน" (Armchair) ตามจารีตดั้งเดิม

อ่านเพิ่มเติม

Gettier Problem

ปัญหาเก็ตเทียร์

ปัญหาทางญาณวิทยาที่นำเสนอโดย เอ็ดมันด์ เก็ตเทียร์ ซึ่งแสดงให้เห็นว่าบุคคลสามารถมีความ "เชื่อที่จริงและมีเหตุผล" (Justified True Belief) แต่กลับไม่ใช่ "ความรู้" (เช่น ถูกต้องเพราะโชคช่วย) สิ่งนี้ท้าทายนิยามความรู้แบบดั้งเดิม (ทฤษฎี JTB)

อ่านเพิ่มเติม

Hegelianism

H

ลัทธิเฮเกล

ระบบทางอภิปรัชญาที่เน้นกระบวนการทางวิภาษวิธี (Dialectics) และมองว่าความจริงคือจิตสัมบูรณ์ (Absolute Spirit) ที่พัฒนาผ่านประวัติศาสตร์

อ่านเพิ่มเติม

จิตนิยมแบบอังกฤษ

ขบวนการทางอภิปรัชญาในศตวรรษที่ 19 ที่นำแนวคิดของเฮเกลมาปรับใช้เพื่อคัดค้านลัทธิประสบการณ์นิยมและวัตถุนิยม

อ่านเพิ่มเติม

ปรัชญาเฮเกล (เฮเกลเลียนนิสม์)

ปรัชญาของ จี.ดับเบิลยู.เอฟ. เฮเกล ที่เน้นการตระหนักรู้ทางประวัติศาสตร์ของ "จิตสัมบูรณ์" ผ่านกระบวนการวิภาษวิธี (บทตั้ง-บทแย้ง-บทสรุป) โดยมีหลักการว่า "สิ่งที่เป็นเหตุเป็นผลคือสิ่งที่เป็นจริง และสิ่งที่เป็นจริงคือสิ่งที่เป็นเหตุเป็นผล"

อ่านเพิ่มเติม

Heracliteanism

ปรัชญาเฮราไคลตัส

ปรัชญาของเฮราไคลตัสแห่งเอเฟซัส ผู้เน้นย้ำว่าธรรมชาติพื้นฐานของความเป็นจริงคือการเปลี่ยนแปลง (panta rhei - "ทุกสิ่งไหล") และโลกถูกปกครองโดยหลักการแห่งระเบียบอันศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่า โลโกส

อ่านเพิ่มเติม

Heteronomy

ปรปรัตนัย

สภาวะที่อยู่ภายใต้กฎหรือข้อบังคับของผู้อื่น ในจริยศาสตร์ของคานท์ เป็นสิ่งที่ตรงกันข้ามกับอัตตาณัติ หมายถึงการกระทำที่ถูกกำหนดโดยอิทธิพลภายนอก (เช่น ความปรารถนาหรือแรงกดดันทางสังคม) แทนที่จะเป็นเจตจำนงที่มีเหตุผลของตัวแทนเอง

อ่านเพิ่มเติม

Historicism

ประวัติศาสตร์นิยม (Historicism)

รูปแบบการคิดที่ให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อบริบทเฉพาะ เช่น ยุคสมัยทางประวัติศาสตร์, สถานที่ทางภูมิศาสตร์, และวัฒนธรรมท้องถิ่น พอปเปอร์วิพากษ์ "ความอับจนของประวัติศาสตร์นิยม" ว่าเป็นความเชื่อในกฎแห่งการพัฒนาทางประวัติศาสตร์ที่ทำให้สามารถพยากรณ์อนาคตได้

อ่านเพิ่มเติม

Impression

ความประทับใจ

ในปรัชญาของเดวิด ฮูม, ข้อมูลโดยตรงและชัดเจนจากประสบการณ์ทางประสาทสัมผัส (ความรู้สึก, อารมณ์, และความรู้สึกทางใจ) ซึ่งเป็นที่มาของความคิดทั้งหมดของเรา

อ่านเพิ่มเติม

ประทับใจ (Impressions)

คำศัพท์ของฮูมสำหรับการรับรู้ที่เกิดขึ้นทันทีและแจ่มชัดจากประสบการณ์ (ความรู้สึก, กิเลส, อารมณ์) ในขณะที่ปรากฏต่อจิตวิญญาณครั้งแรก แยกแยะจาก "ไอเดีย" ซึ่งเป็นสำเนาที่เลือนลางของความประทับใจที่ใช้ในการคิด

อ่านเพิ่มเติม

Intellect

ปัญญา

อำนาจของจิตใจในการคิด หาเหตุผล และเข้าใจ มักถูกแยกออกจากความรู้สึกและเจตจำนงในฐานะที่เป็นคณะแห่งความรู้ความเข้าใจที่ชัดเจนและแจ่มแจ้ง

อ่านเพิ่มเติม

Interactionism

I

ปฏิสัมพันธ์นิยม

ทัศนะในทวิภาคนิยมที่ว่าจิตและกายมีผลกระทบทางสาเหตุต่อกันและกัน (เช่น ความเจ็บปวดทำให้เกิดความคิดที่จะหนี)

อ่านเพิ่มเติม

Is-Ought Problem

ปัญหาเรื่อง "เป็น" กับ "ควร" (กิโยตินของฮูม)

ข้อโต้แย้งของฮูมที่ว่าเราไม่สามารถอนุมานข้อความเชิงบรรทัดฐาน (สิ่งที่ควรเป็น) จากข้อความเชิงพรรณนาล้วนๆ (สิ่งที่เป็นอยู่) ได้ในทางตรรกะ ค่านิยมไม่สามารถถูกนิรนัยออกมาจากข้อเท็จจริงเพียงอย่างเดียว

อ่านเพิ่มเติม

Jainism

D

ศาสนาเชน

หนึ่งในสำนักปรัชญาอินเดียโบราณฝ่ายนาสติก (ปรัชญานอกรีต) ที่ก่อตั้งหรือจัดระบบขึ้นโดยพระมหาวีระ วรฺธมาน โดยเน้นย้ำเรื่องอหิงสา (การไม่เบียดเบียน), การดำรงอยู่ของชีวะ (วิญญาณปัจเจก) จำนวนอนันต์ และการแสวงหาความหลุดพ้นผ่านทางความเชื่อที่ถูกต้อง ความรู้ที่ถูกต้อง และความประพฤติที่ถูกต้อง

อ่านเพิ่มเติม

ปรัชญาเชน (ศาสนาเชน)

ปรัชญาอินเดียโบราณที่เน้นหลักอหิงสา (Ahimsa) หรือความไม่เบียดเบียนต่อสิ่งมีชีวิตทั้งปวง ในทางอภิปรัชญา สนับสนุนหลัก Anekantavada (ความจริงมีหลายด้าน) ซึ่งเสนอว่าความจริงมีความซับซ้อนและไม่มีมุมมองเดียวใดที่สามารถจับความจริงได้ทั้งหมด

อ่านเพิ่มเติม

Jamesian Pluralism

พหุนิยมแบบเจมส์

ทัศนะที่ว่าจักรวาลไม่ได้เป็นเอกภาพเดียว (Monism) แต่ประกอบด้วยสิ่งต่างๆ ที่มีความหลากหลายและมีอิสระต่อกันในระดับหนึ่ง

อ่านเพิ่มเติม

ประสบการณ์นิยมแบบรากแก้ว

ทัศนะที่ว่าความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งต่างๆ มีความเป็นจริงเท่าเทียมกับตัวสิ่งนั้นเอง และประสบการณ์คือรากฐานเดียวของความจริง

อ่านเพิ่มเติม

Joint (Carving nature at its joints)

ข้อต่อทางธรรมชาติ

มโนทัศน์ที่ว่าความจริงมีการแบ่งประเภทตามธรรมชาติ (Natural Kinds) และหน้าที่ของนักอภิปรัชญาคือการค้นพบการแบ่งประเภทที่สอดคล้องกับธรรมชาติจริง

อ่านเพิ่มเติม

ประเภทธรรมชาติระดับพื้นฐาน

การจำแนกประเภทที่สะท้อนถึงโครงสร้างทางภววิทยาที่แท้จริงของโลก โดยไม่ใช่เพียงการจัดกลุ่มตามอำเภอใจของมนุษย์

อ่านเพิ่มเติม

Kind, Natural

K

ประเภทธรรมชาติ

การแบ่งประเภทของวัตถุหรือสารที่มีอยู่จริงในธรรมชาติ (เช่น ทองคำ, เสือ) ซึ่งมีสารัตถะหรือคุณสมบัติพื้นฐานร่วมกันโดยไม่ขึ้นอยู่กับมนุษย์

อ่านเพิ่มเติม

การจำแนกประเภทระดับพื้นฐาน

กลุ่มของสิ่งต่างๆ ที่สอดคล้องกับ "ข้อต่อทางธรรมชาติ" (Joints of nature) ซึ่งสะท้อนถึงโครงสร้างทางอภิปรัชญาของโลก

อ่านเพิ่มเติม

Logical Atomism

ปรมาณูนิยมทางตรรกะ

ทฤษฎีทางอภิปรัชญา (รัสเซลล์/วิทเกนสไตน์) ที่ว่าโลกประกอบด้วยข้อเท็จจริงพื้นฐานที่ไม่สามารถแบ่งแยกได้อีก (ข้อเท็จจริงปรมาณู) ซึ่งสอดคล้องกับองค์ประกอบพื้นฐานของภาษา (ประพจน์ปรมาณู)

อ่านเพิ่มเติม

Logical Positivism

ปฏิฐานนิยมเชิงตรรกะ

ขบวนการทางปรัชญาในศตวรรษที่ 20 ที่ถือว่ามีเพียงข้อความที่สามารถตรวจสอบได้ผ่านการสังเกตโดยตรงหรือการพิสูจน์เชิงตรรกะเท่านั้นที่มีความหมาย ปฏิเสธข้อความทางอภิปรัชญาและจริยธรรมว่าเป็น "ข้อเสนอเทียม"

อ่านเพิ่มเติม

ปฏิฐานนิยมทางตรรกะ

ขบวนการทางปรัชญา (กลุ่มเวียนนา) ที่ยืนยันว่าเฉพาะข้อความที่สามารถตรวจสอบยืนยันได้ผ่านการสังเกตเชิงประจักษ์หรือการพิสูจน์ทางตรรกะเท่านั้นที่มีความหมาย โดยปฏิเสธว่าอภิปรัชญา ศาสนา และจริยธรรม เป็นเรื่องไร้ความหมาย

อ่านเพิ่มเติม